Zgoda, oświadczenia modeli, osoby postronne, dzieci oraz CPCJ, RODO i prawa autorskie do zdjęć w przypadku sesji fotograficznych w Portugalii – na podstawie Kodeksu cywilnego i Kodeksu karnego oraz ustawy nr 105/2009.
Sprawdzono 3 października 2026 r.
W Portugalii wizerunek osoby jest chroniony przepisami prawa cywilnego, karnego oraz przepisami o ochronie danych osobowych, a zdjęcia – prawem autorskim. Dla przyjezdnej ekipy oznacza to konieczność uzyskania pisemnej zgody od każdej rozpoznawalnej osoby, zezwolenia CPCJ w przypadku dzieci poniżej 16. roku życia oraz pisemnej licencji od fotografa. Niniejszy dokument stanowi przewodnik produkcyjny, a nie poradę prawną; w sprawach dotyczących umów należy zasięgnąć porady prawnej.
W skrócie
Zgoda: wizerunek osoby nie może być pokazywany, reprodukowany ani wprowadzany do obrotu bez jej zgody (Kodeks cywilny, art. 79).
Wyjątki: sława, sprawowanie urzędu, działania policji lub wymiaru sprawiedliwości, nauka, nauczanie, kultura, miejsca publiczne i wydarzenia publiczne. Żaden z tych wyjątków nie dotyczy reklamy.
Cofnięcie zgody: zgodę można zawsze cofnąć, z zastrzeżeniem rekompensaty za uzasadnione oczekiwania drugiej strony (art. 81).
Przestępstwo: fotografowanie kogoś wbrew jego woli lub wykorzystywanie takich zdjęć grozi karą do jednego roku pozbawienia wolności lub grzywną (Kodeks karny, art. 199).
Dzieci: w przypadku osób poniżej 16. roku życia wymagana jest zgoda lub zawiadomienie CPCJ, pisemna umowa z rodzicami, ubezpieczenie oraz ograniczenia czasowe (ustawa nr 105/2009).
Dane: zdjęcia osób, które można zidentyfikować, stanowią dane osobowe w rozumieniu RODO; pliki należy przechowywać tylko tak długo, jak to konieczne.
Prawa autorskie: fotograf jest autorem. Wykorzystanie podlega licencji udzielonej na piśmie, z określeniem formy, czasu, miejsca i ceny (CDADC, art. 41).
Zgoda i jej ograniczenia
Artykuł 79 Kodeksu cywilnego: wizerunek osoby „nie może być wystawiany, powielany ani wprowadzany do obrotu bez jej zgody”. Zgoda nie jest wymagana zgodnie z art. 79 ust. 2 nie jest wymagana, jeżeli jest to uzasadnione rozgłosem lub pełnioną funkcją danej osoby, wymogami policji lub wymiaru sprawiedliwości, celami naukowymi, dydaktycznymi lub kulturalnymi, lub gdy wizerunek stanowi część zdjęcia miejsca publicznego, wydarzeń budzących zainteresowanie publiczne lub mających miejsce w przestrzeni publicznej. Nawet w takich przypadkach art. 79 ust. 3 zabrania wszelkiego wykorzystania, które narusza honor, reputację lub „zwykłą przyzwoitość” tej osoby.
Artykuł ten nie określa, jaką formę przybiera zgoda, a żaden z przewidzianych w nim wyjątków nie odnosi się do reklamy. W branży produkcyjnej uznaje się, że każde komercyjne wykorzystanie wizerunku rozpoznawalnej osoby, niezależnie od tego, czy jest ona znana, czy nie, wymaga podpisanej zgody.
Artykuł 81 nakłada ograniczenia na wszelkie zgody: dobrowolne ograniczenie prawa osobistego jest nieważne, jeśli jest sprzeczne z porządkiem publicznym, a gdy jest zgodne z prawem, „zawsze podlega odwołaniu”, z zastrzeżeniem zrekompensowania uzasadnionych oczekiwań drugiej strony. Zgoda nie może nadawać charakteru stałego; może określać, co się stanie w przypadku jej wycofania.
Aspekty karne
Artykuł 199 ust. 2 Kodeksu karnego przewiduje karę dla każdego, kto wbrew woli danej osoby fotografuje ją lub filmuje, „nawet podczas wydarzeń, w których osoba ta legalnie uczestniczyła”, lub wykorzystuje te zdjęcia, „nawet jeśli zostały one uzyskane zgodnie z prawem”: do jednego roku pozbawienia wolności lub grzywny w wysokości do 240 dni. Wszczęcie postępowania karnego wymaga złożenia skargi (art. 199 ust. 3 i art. 198). Fotografowanie osób lub przestrzeni intymnych bez zgody, w celu naruszenia prywatności, podlega karze do trzech lat pozbawienia wolności lub grzywny (art. 192). Jeśli ktoś poprosi, aby nie był fotografowany, należy przerwać fotografowanie i usunąć zdjęcia.
Co powinna obejmować zgoda na publikację
Lista kontrolna, a nie szablon:
Kto: imię i nazwisko, dane kontaktowe oraz podpis osoby lub, w przypadku osoby małoletniej, jej przedstawicieli prawnych.
Wykorzystanie: zgoda na fotografowanie oraz na konkretne sposoby wykorzystania: kampania lub reportaż, media (prasa, internet, media społecznościowe, reklamy zewnętrzne, reklamy płatne), obszar geograficzny i okres obowiązywania.
Wynagrodzenie: ewentualna opłata oraz zakres zastosowań, których dotyczy.
Edycja: zakres retuszu; wszelkie wykluczone sposoby wykorzystania.
Cofnięcie zgody: w jaki sposób oraz co dzieje się z materiałami już wydrukowanymi lub zarezerwowanymi.
Dane i kopie: kto przechowuje zdjęcia, dlaczego, jak długo i kto je otrzymuje (RODO, art. 13); po jednej podpisanej kopii dla każdej strony. Jeśli przetwarzanie opiera się na zgodzie, musisz być w stanie ją wykazać (RODO, art. 7 ust. 1).
Casting uliczny i przechodnie
Osoba wybrana na ulicy jest obiektem tak samo jak każdy model i podpisuje tę samą zgodę na wykorzystanie wizerunku. Przechodnie stanowią odrębną kategorię: art. 79 ust. 2 dotyczy wizerunku „ujętego w kadrze w miejscach publicznych”, co odnosi się do osób stanowiących część sceny, a nie jej główny obiekt. Artykuł ten nie określa, jak daleko sięga ten zakres w przypadku prac komercyjnych, dlatego powszechną praktyką w kampaniach reklamowych jest utrzymywanie rozpoznawalnych przechodniów – również podczas wydarzeń – poza kadrem, uzyskiwanie od nich zgody na miejscu lub retuszowanie ich z kadru.
Dzieci
Ustawa nr 105/2009, regulująca art. 81 Kodeksu Pracy, zezwala osobom niepełnoletnim na udział w pracach kulturalnych, artystycznych lub reklamowych „jako aktor, piosenkarz, tancerz, statysta, muzyk, model lub manekin”, z zastrzeżeniem, że nie mogą mieć kontaktu z niebezpiecznymi zwierzętami, substancjami ani czynnościami.
Kto wydaje zezwolenie: CPCJ (komisja ds. ochrony dzieci) właściwa dla miejsca zamieszkania dziecka, na pisemny wniosek producenta. Zgodnie z informacjami na stronie gov.pt zezwolenie dotyczy dzieci do 16. roku życia; w przypadku osób w wieku od 16 do 18 lat nie są wymagane żadne zezwolenia, a procedura jest bezpłatna.
Wniosek: dane osobowe dziecka oraz informacje o szkole, rodzaju działalności, miejscu realizacji, szczegółowy opis fabuły, czas trwania, godziny oraz osoba dorosła sprawująca nadzór; zaświadczenie o zdolności do pracy wydane przez lekarza medycyny pracy producenta; plan zajęć szkolnych i dokumentacja szkolna; zgoda rodziców; oraz opinie związków zawodowych i pracodawców lub dowód, że zostały one zwrócone co najmniej 5 dni roboczych przed złożeniem wniosku.
Z jakim wyprzedzeniem: CPCJ ma 20 dni na podjęcie decyzji, termin ten ulega zawieszeniu w przypadku braku dokumentów. Jeśli wymagane są opinie, należy rozpocząć procedurę około czterech tygodni wcześniej.
Krótkotrwałe prace: wystarczy pisemne zawiadomienie złożone co najmniej 5 dni roboczych wcześniej, wraz z dokumentami medycznymi, szkolnymi i rodzicielskimi, jeśli praca trwa nie dłużej niż 24 godziny, a dziecko ma co najmniej 13 lat i nie wykonywało takiej pracy w ciągu ostatnich 180 dni.
Umowa i ubezpieczenie: pisemna umowa między rodzicami a zleceniodawcą (przedmiot działalności, czas trwania, godziny, wynagrodzenie, osoba nadzorująca), przesłana do inspektoratu pracy (ACT) i szkoły przed rozpoczęciem pracy, a także ubezpieczenie od wypadków przy pracy.
Liczba godzin, łącznie z przygotowaniem: poniżej 1 – jedna godzina tygodniowo; od 1 do 3 – dwie godziny tygodniowo; od 3 do 7 – dwie godziny dziennie i cztery tygodniowo; od 7 do 12 – trzy godziny dziennie i dziewięć tygodniowo; od 12 do 16 – cztery dziennie i dwanaście tygodniowo, przy czym w przypadku dwóch ostatnich grup czas ten można przedłużyć o maksymalnie trzy godziny w dni wolne od szkoły. W czasie wakacji szkolnych (maksymalnie przez połowę ich trwania): od 6 do 12 – sześć dziennie i dwanaście tygodniowo; od 12 do 16 – siedem i szesnaście. Wyłącznie w godzinach od 8:00 do 20:00 (od 7. roku życia do północy, wyłącznie w przypadku wydarzeń kulturalnych lub artystycznych), nigdy w godzinach lekcyjnych.
Zdjęcia stanowią dane osobowe
RODO obejmuje informacje dotyczące każdej osoby, którą można zidentyfikować między innymi na podstawie cech fizycznych (art. 4 ust. 1). Przechowywanie i udostępnianie zdjęć wymaga podstawy prawnej, takiej jak zgoda, umowa lub prawnie uzasadniony interes (art. 6 ust. 1); zgodę można wycofać w dowolnym momencie, bez cofania wcześniejszego zgodnego z prawem wykorzystania danych (art. 7 ust. 3). Dane są przechowywane nie dłużej niż to konieczne (art. 5 ust. 1 lit. e)).
Portugalska ustawa nr 58/2019 (art. 24) stanowi, że ochrona danych nie narusza wolności wypowiedzi, w tym wypowiedzi artystycznej; nie wyjaśniono jednak, w jaki sposób ma to zastosowanie do sesji zdjęciowych o charakterze komercyjnym. Organem nadzorczym jest CNPD.
Kto jest właścicielem zdjęć
Prawa autorskie przysługują twórcy, o ile nie postanowiono wyraźnie inaczej (CDADC, art. 11); fotograf ma wyłączne prawo do powielania, rozpowszechniania i sprzedaży zdjęcia, z zastrzeżeniem przepisów dotyczących wizerunków (art. 165 ust. 1). Sytuacja w przypadku zleceń jest mniej jasna: art. 14 pozostawia tę kwestię do ustalenia w umowie, a w przeciwnym razie zakłada, że prawa do dzieła wykonanego na zlecenie pozostają przy jego twórcy, natomiast art. 165 ust. 2 zakłada, że prawa do zdjęcia wykonanego na zlecenie lub w ramach umowy o pracę przysługują zleceniodawcy lub pracodawcy. Należy to uregulować na piśmie.
Licencja musi mieć formę pisemną, domyślnie jest odpłatna i niewyłączna oraz musi określać sposób wykorzystania, czas, miejsce i cenę (art. 41). Częściowe przeniesienie wymaga podpisów poświadczonych notarialnie, a całkowite – aktu notarialnego; w przeciwnym razie są one nieważne (art. 43 i 44). Fotograf zachowuje prawa osobiste, w tym prawo do autorstwa i integralności utworu (art. 9 ust. 3).
Miejsca są traktowane odrębnie: powszechną praktyką, choć nie jest to zasada zawarta w tych kodeksach, jest pisemna zgoda właściciela w przypadku nieruchomości prywatnych. Dzieła, takie jak architektura lub rzeźba, stworzone z przeznaczeniem do trwałego umieszczenia w miejscach publicznych, mogą – w granicach określonych przez kodeks – być wykorzystywane bez zgody autora (art. 75 ust. 2 lit. q)).
Jak to rozwiązujemy
Kiedy realizujemy sesję zdjęciową, częścią tego procesu jest casting, w tym casting uliczny: kwestie dostępności, wykorzystania i zgód są ustalane przed sesją, a zgody i warunki wykorzystania są uzgadniane ze wszystkimi fotografowanymi osobami. Kwestie związane z zezwoleniami na wykorzystanie lokalizacji omówiono w sekcji Zezwolenia na sesje zdjęciowe w Lizbonie i Portugalii.
Źródła
Przewodniki